Matura z języka polskiego rozszerzona 2026 - analiza arkusza

Ten arkusz z języka polskiego na poziomie rozszerzonym nie był testem z szybkiego przypominania fabuł. W centrum znalazło się wypracowanie, a więc umiejętność zbudowania spójnej wypowiedzi argumentacyjnej: od rozpoznania problemu, przez dobór utworów, aż po pokazanie funkcji zabiegów literackich.

Największa pułapka była prosta: znać lekturę, ale nie pokazać, po co została użyta w argumentacji.

Analiza powstała na podstawie arkusza maturalnego z języka polskiego, poziom rozszerzony, Formuła 2023, symbol MPOP-R0-100-2605. Arkusz przewidywał 210 minut pracy i 35 punktów do uzyskania. Pełny arkusz wskazany przez użytkownika można zobaczyć tutaj: arkusz maturalny z języka polskiego rozszerzonego 2026.

Najkrócej: co warto zapamiętać z tej matury?

W arkuszu były dwa tematy wypracowania do wyboru. Oba wymagały pracy z pojęciem literackim i pokazania, jak sposób kreowania świata przedstawionego wpływa na znaczenia utworu.

• Temat pierwszy dotyczył groteski i jej funkcji.
• Temat drugi dotyczył demitologizacji i jej funkcji w tworzeniu znaczeń.
• W obu tematach trzeba było odwołać się do utworów literackich oraz wybranego kontekstu.
• Praca miała liczyć co najmniej 400 wyrazów.
• Jednym z utworów musiała być lektura obowiązkowa.

To oznacza, że sama znajomość treści lektury nie wystarczała. Zdający musiał pokazać, jak lektura pracuje w argumentacji.

Co było w arkuszu?

Arkusz składał się z części organizacyjnej, listy lektur obowiązkowych oraz polecenia napisania wypracowania na jeden z dwóch tematów.

Temat 1 - groteska

Pierwszy temat dotyczył kreowania świata przedstawionego za pomocą groteski i funkcji tego zabiegu. Punktem wyjścia był cytat o tym, że groteskowe udziwnienie rzeczywistości może otwierać oczy na to, do czego człowiek się przyzwyczaił.

W tym temacie arkusz wskazywał jako obowiązkowe odwołanie Mistrza i Małgorzatę Michaiła Bułhakowa. Oprócz tego należało wykorzystać inne utwory literackie oraz wybrany kontekst.

Temat 2 - demitologizacja

Drugi temat dotyczył demitologizacji jako sposobu kreowania świata przedstawionego i jej funkcji w tworzeniu znaczeń.

Tutaj zdający sam wybierał lekturę obowiązkową spośród lektur wymienionych w arkuszu. Musiał też odwołać się do innych utworów literackich oraz wybranego kontekstu.

Na co trzeba było uważać?

Najważniejsze było spokojne przeczytanie tematu. Oba polecenia nie prosiły tylko o omówienie motywu. Prosiły o pokazanie zależności między zabiegiem literackim a sensem utworu.

• W temacie o grotesce trzeba było wyjaśnić, jak udziwnienie świata pomaga zobaczyć coś ważnego w rzeczywistości.
• W temacie o demitologizacji trzeba było pokazać, jaki mit, wyobrażenie albo utrwalony obraz zostaje rozbity lub przepisany.
• W obu tematach trzeba było pisać o problematyce utworu i o sposobach przedstawienia problemu.
• Kontekst nie mógł być ozdobą. Musiał pomagać w interpretacji.
• Własne stanowisko trzeba było uzasadnić, a nie tylko oznajmić.

Co mogło być najtrudniejsze?

Najtrudniejsze mogły być nie same lektury, lecz abstrakcyjne pojęcia stojące w centrum tematów.

1. Funkcja groteski

Groteska łatwo bywa upraszczana do dziwności albo śmieszności. Tymczasem w wypracowaniu trzeba było pokazać, po co autor deformuje świat przedstawiony. Czy robi to, aby obnażyć absurd władzy? Pokazać chaos moralny? Skontrastować zwyczajność z czymś niepokojącym? To właśnie funkcja zabiegu była tu kluczowa.

2. Demitologizacja

Demitologizacja mogła być trudniejsza dla osób, które nie miały gotowego zestawu przykładów. Nie chodziło tylko o obecność mitu. Chodziło o rozbijanie, odwracanie albo podważanie utrwalonych wyobrażeń. Trzeba było nazwać, jaki obraz zostaje zdekonstruowany i co z tego wynika dla sensu utworu.

3. Połączenie problematyki z formą

Arkusz wyraźnie wymagał odwołania zarówno do problematyki utworów, jak i do sposobów przedstawienia danego problemu. To oznacza, że argument typu „bohater zrobił to i to” był za słaby, jeśli nie prowadził do wniosku o funkcji groteski albo demitologizacji.

4. Dobór kontekstu

Kontekst powinien wzmacniać interpretację. Mógł być historycznoliteracki, filozoficzny, kulturowy, społeczny, polityczny albo egzystencjalny, ale musiał być użyty świadomie. Samo dopisanie kontekstu bez związku z tezą mogło osłabić wypracowanie.

Jakie błędy były prawdopodobne?

Nie mamy tu danych o rzeczywistych odpowiedziach zdających, więc poniższa lista jest analizą ryzyka wynikającą z treści arkusza.

• Streszczanie utworów zamiast budowania argumentów.
• Podanie definicji groteski albo demitologizacji bez pokazania funkcji w konkretnym utworze.
• Zbyt luźne dobranie przykładów literackich.
• Brak wyraźnego kontekstu albo kontekst dopisany tylko formalnie.
• Pominięcie wymogu lektury obowiązkowej.
• W temacie pierwszym - zbyt słabe powiązanie rozważań z Mistrzem i Małgorzatą.
• W temacie drugim - wybór lektury, która nie pozwala wygodnie pokazać demitologizacji.
• Pisanie o motywie zamiast o sposobie kreowania świata przedstawionego.
• Brak własnego stanowiska albo stanowisko niepoparte argumentacją.
• Zejście poniżej wymaganego minimum 400 wyrazów.

Co ten arkusz mówi przyszłym zdającym?

Ten arkusz przypomina, że przygotowanie do rozszerzenia z polskiego nie powinno polegać wyłącznie na uczeniu się listy lektur. Trzeba ćwiczyć przekształcanie wiedzy o utworze w argument.

Dobra odpowiedź na rozszerzeniu często zaczyna się od pytania: jak działa ten zabieg i co dzięki niemu widzimy?

Przyszły zdający powinien ćwiczyć trzy rzeczy:

1. Rozpoznawanie pojęcia z tematu i zapisanie go własnymi słowami.
2. Dobieranie utworów, które naprawdę pasują do problemu.
3. Wyjaśnianie funkcji, czyli odpowiedź na pytanie: po co autor użył takiego sposobu przedstawienia świata?

Jak wykorzystać ten arkusz do powtórki?

Ten arkusz dobrze nadaje się do spokojnej powtórki z pisania wypracowania. Nie trzeba od razu pisać pełnej pracy. Warto zacząć od planu.

• Wybierz jeden temat i zapisz własnymi słowami, o co naprawdę pyta polecenie.
• Ułóż tezę w jednym zdaniu.
• Dobierz lekturę obowiązkową i dwa inne utwory.
• Przy każdym utworze dopisz nie tylko przykład, ale też funkcję zabiegu.
• Wybierz jeden kontekst i sprawdź, czy pomaga w interpretacji.
• Napisz jeden akapit argumentacyjny według schematu: problem, przykład, funkcja, wniosek.
• Na końcu sprawdź, czy praca nie zamieniła się w streszczenie.

Podsumowanie

Matura rozszerzona z języka polskiego w tym arkuszu wymagała spokojnego, problemowego pisania. Tematy o grotesce i demitologizacji były do napisania, ale pod warunkiem, że zdający rozumiał nie tylko lektury, lecz także funkcję zabiegów literackich.

Najważniejszy wniosek jest prosty: na rozszerzeniu nie wystarczy wiedzieć, co wydarzyło się w książce. Trzeba umieć pokazać, jak literatura buduje znaczenie.

Jeżeli przygotowujesz się do matury, ćwicz nie tylko całe wypracowania, ale też krótkie plany, tezy i akapity argumentacyjne. To właśnie tam najczęściej widać, czy odpowiedź naprawdę trafia w temat.