Symboliczna edukacyjna ilustracja Taty Lucusia pomagającego uczniowi analizować polecenia maturalne z BiZ: wymień, wyjaśnij, rozstrzygnij, uzasadnij, oceń i oblicz.
Lekcja BiZ

Lekcja 3. Jak czytać polecenia: wymień, wyjaśnij, rozstrzygnij, uzasadnij, oceń, oblicz

Na maturze z BiZ czasownik w poleceniu mówi, jak ma wyglądać odpowiedź. Inaczej piszesz, gdy masz coś wymienić, inaczej, gdy masz wyjaśnić mechanizm, a jeszcze inaczej, gdy trzeba rozstrzygnąć i uzasadnić. W tej lekcji uczysz się czytać polecenia tak, żeby nie tracić punktów za odpowiedź obok tematu.

Wymagania CKE

Wymagania, które ćwiczysz w tej lekcji

Najważniejsze wymaganie jest oznaczone jako główne. Pozostałe wymagania wspierają temat lekcji.

Główne P-I-03

Uczeń identyfikuje składniki kompetencji przedsiębiorczych, analizuje własne kompetencje i przygotowuje plan ich rozwoju.

Wspierające P-I-01

Uczeń rozpoznaje cechy osoby przedsiębiorczej na przykładach, także u siebie, i łączy je z szansami tworzonymi przez gospodarkę rynkową.

Wspierające P-I-02

Uczeń wyjaśnia znaczenie przedsiębiorczości, innowacyjności i kreatywności w życiu osobistym, społecznym i gospodarczym.

Po co czytać czasownik w poleceniu?

Na maturze z biznesu i zarządzania nie wystarczy wiedzieć „coś na temat”. Trzeba odpowiedzieć dokładnie na to, o co pyta polecenie. Czasownik w poleceniu działa jak instrukcja: mówi, czy masz podać elementy, wyjaśnić mechanizm, wybrać odpowiedź, uzasadnić decyzję, ocenić sytuację albo wykonać obliczenie.

To ważne już od pierwszych lekcji kursu. Później te same polecenia wrócą przy rynku, projektach, finansach osobistych, prawie konsumenta, rynku pracy i przedsiębiorstwie.

Definicja

Czasownik operacyjny to słowo w poleceniu, które wskazuje czynność wymaganą od ucznia, na przykład: wymień, wyjaśnij, rozstrzygnij, uzasadnij, oceń albo oblicz.

Najprostsza zasada: najpierw czasownik, potem treść

Gdy czytasz zadanie, nie zaczynaj od pisania pierwszego skojarzenia. Najpierw zaznacz w głowie czasownik. Potem sprawdź, do jakiego materiału masz się odnieść: tekstu, tabeli, wykresu, opisu sytuacji albo własnej wiedzy przedmiotowej.

Przykład

Wyobraź sobie, że w zadaniu opisano zespół uczniów prowadzących szkolną akcję charytatywną. To samo źródło może prowadzić do różnych odpowiedzi:

  • Wymień dwie kompetencje przydatne w tym zespole - podajesz dwie kompetencje.
  • Wyjaśnij, dlaczego podział ról zwiększa skuteczność zespołu - pokazujesz mechanizm.
  • Rozstrzygnij, czy zespół działał zgodnie z celem projektu - wybierasz odpowiedź i ją uzasadniasz.
  • Oceń decyzję lidera - formułujesz ocenę i podajesz argument.

Co dokładnie oznaczają najważniejsze polecenia?

Wymień

Masz podać elementy. Najczęściej bez długiego opisu. Jeżeli polecenie brzmi „wymień dwa ryzyka”, odpowiedź powinna zawierać dwa ryzyka, a nie ogólną opowieść o ryzyku.

Dobra forma odpowiedzi: krótka lista albo dwa krótkie zdania.

Wyjaśnij

Masz pokazać mechanizm. Nie wystarczy podać definicji. Dobra odpowiedź zwykle zawiera trzy elementy: co się dzieje, dlaczego tak się dzieje i jaki jest skutek.

Prosty schemat: przyczyna, działanie, skutek.

Rozstrzygnij

Masz wybrać jedną odpowiedź. Często będzie to TAK albo NIE, czasem jeden z wariantów. Jeżeli polecenie dodaje „uzasadnij”, samo rozstrzygnięcie nie wystarczy.

Uzasadnij

Masz podać powód. Uzasadnienie musi wynikać z treści zadania, danych, wykresu, tabeli albo wiedzy z BiZ. Nie wystarczy przepisać odpowiedzi innymi słowami.

Oceń

Masz przedstawić ocenę i ją uzasadnić. W BiZ ocena może dotyczyć decyzji przedsiębiorcy, działania konsumenta, wyboru formy zatrudnienia, strategii projektu albo sposobu inwestowania.

Dobra forma odpowiedzi: „Oceniam tę decyzję pozytywnie, ponieważ...” albo „Oceniam tę decyzję negatywnie, ponieważ...”.

Oblicz

Masz wykonać rachunek. W zadaniu obliczeniowym pokazuj dane, wzór lub działanie, podstawienie, wynik i krótki wniosek. Dzięki temu osoba sprawdzająca widzi nie tylko wynik, ale też tok rozumowania.

Obliczenia

Przykład edukacyjny: szkolny zespół sprzedał 75 biletów po 8 zł. Polecenie brzmi: oblicz przychód ze sprzedaży biletów.

Działanie:

\[ 75 \cdot 8 \text{ zł} = 600 \text{ zł} \]

Odpowiedź: przychód ze sprzedaży biletów wyniósł 600 zł.

Matura

W zadaniach maturalnych z BiZ możesz spotkać krótkie odpowiedzi, zadania z luką, prawda albo fałsz, dobieranie, rozstrzygnięcie z uzasadnieniem, argument za i przeciw oraz obliczenia. W każdym z tych zadań najpierw sprawdź czasownik operacyjny, bo on mówi, jakiego typu odpowiedź jest punktowana.

Jedno polecenie może mieć kilka części

Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy polecenie łączy dwie czynności. Na przykład: „wymień i uzasadnij”, „rozstrzygnij i uzasadnij”, „oblicz i zinterpretuj”. Wtedy musisz wykonać obie części.

Uwaga

Jeżeli polecenie brzmi „rozstrzygnij i uzasadnij”, odpowiedź złożona tylko z „tak” albo „nie” jest niepełna. Rozstrzygnięcie to wybór, a uzasadnienie to powód.

Błąd ucznia

Typowy błąd polega na tym, że uczeń zna temat, ale nie odpowiada na polecenie. Na przykład przy poleceniu „oceń decyzję” opisuje całą sytuację, ale nie pisze własnej oceny. Albo przy poleceniu „wyjaśnij” podaje tylko nazwę pojęcia, bez mechanizmu.

Miejsce na grafikę pomocniczą

Tu można dodać prosty schemat: czasownik w poleceniu, oczekiwana czynność ucznia, forma odpowiedzi i typowy błąd.

Jak pracować z poleceniem krok po kroku?

  1. Przeczytaj całe polecenie do końca.
  2. Zaznacz czasownik operacyjny w głowie.
  3. Sprawdź, czy polecenie ma jedną, czy dwie czynności.
  4. Ustal, czy masz korzystać ze źródła, danych, wykresu albo własnej wiedzy.
  5. Napisz odpowiedź w formie zgodnej z poleceniem.
  6. Na końcu sprawdź, czy nie odpowiedziałeś tylko na temat, ale poza poleceniem.
Miniaplikacja

Do tej lekcji pasuje krótki trener poleceń. Po wdrożeniu modułu uczeń będzie mógł wybrać czasownik operacyjny i zobaczyć, jakiej odpowiedzi wymaga polecenie.

Zadanie maturalne

Przeczytaj opis i wykonaj polecenia. Zadanie jest autorskie i służy ćwiczeniu stylu odpowiedzi maturalnej.

Uczniowie prowadzą szkolny projekt sprzedaży notesów wielokrotnego użytku. Cena zakupu jednego notesu wynosi 12 zł, a cena sprzedaży jednego notesu wynosi 18 zł. Zespół planuje sprzedaż 50 notesów. Uzyskaną nadwyżkę chce przeznaczyć na wyposażenie biblioteki szkolnej. Dostawca zaproponował rabat przy zakupie większej partii, ale zespół musiałby wcześniej wydać więcej pieniędzy i poniósłby ryzyko niesprzedania części notesów.

Polecenia:

  1. Wymień dwa ryzyka związane z zakupem większej partii notesów.
  2. Wyjaśnij, w jaki sposób rabat u dostawcy może wpłynąć na wynik finansowy projektu.
  3. Rozstrzygnij, czy przy sprzedaży 50 notesów po 18 zł i cenie zakupu 12 zł za sztukę projekt osiągnie dodatni wynik ze sprzedaży. Uzasadnij odpowiedź obliczeniami.
  4. Oceń decyzję o zakupie większej partii notesów z punktu widzenia bezpieczeństwa finansowego zespołu.
Pokaż odpowiedź i omówienie

1. Wymień dwa ryzyka. Przykładowa odpowiedź: ryzyko niesprzedania części notesów oraz ryzyko zamrożenia większej kwoty pieniędzy w zapasach.

2. Wyjaśnij wpływ rabatu. Rabat obniża jednostkowy koszt zakupu notesu, więc przy tej samej cenie sprzedaży może zwiększyć nadwyżkę ze sprzedaży. Mechanizm jest taki: niższy koszt jednostkowy, większa różnica między ceną sprzedaży a kosztem, lepszy wynik finansowy przy sprzedanej sztuce.

3. Rozstrzygnij i uzasadnij obliczeniami. Rozstrzygnięcie: TAK, projekt osiągnie dodatni wynik ze sprzedaży.

Przychód:

\[ 50 \cdot 18 \text{ zł} = 900 \text{ zł} \]

Koszt zakupu:

\[ 50 \cdot 12 \text{ zł} = 600 \text{ zł} \]

Wynik ze sprzedaży:

\[ 900 \text{ zł} - 600 \text{ zł} = 300 \text{ zł} \]

Projekt daje dodatni wynik ze sprzedaży w wysokości 300 zł. To uproszczony przykład edukacyjny, bo nie uwzględnia innych możliwych kosztów.

4. Oceń decyzję. Przykładowa odpowiedź: decyzję o zakupie większej partii można ocenić ostrożnie negatywnie z punktu widzenia bezpieczeństwa finansowego, jeżeli zespół nie ma pewności, że sprzeda dodatkowe notesy. Rabat może poprawić wynik na jednej sztuce, ale większy zakup zwiększa ryzyko niesprzedanych zapasów i wcześniejszego wydania większej kwoty.

Gdzie łatwo o błąd? W trzecim poleceniu nie wystarczy napisać „tak”. Trzeba dodać obliczenia. W czwartym poleceniu nie wystarczy opisać rabatu. Trzeba dokonać oceny i podać argument.

Krótka checklista przed oddaniem odpowiedzi

  • Czy odpowiedziałem na czasownik z polecenia?
  • Czy wykonałem wszystkie części polecenia?
  • Czy uzasadnienie wynika ze źródła, danych albo wiedzy z BiZ?
  • Czy przy obliczeniach pokazałem działanie i wynik?
  • Czy moja odpowiedź jest konkretna, a nie ogólna?
Zapamiętaj

Na maturze z BiZ czasownik w poleceniu jest instrukcją do zdobycia punktów. Nie pisz wszystkiego, co wiesz. Napisz dokładnie to, czego wymaga polecenie.

Podsumowanie

  • Wymień oznacza: podaj elementy bez zbędnego opisu.
  • Wyjaśnij oznacza: pokaż mechanizm i skutek.
  • Rozstrzygnij oznacza: wybierz odpowiedź, a potem często ją uzasadnij.
  • Oceń oznacza: sformułuj ocenę i podaj argument.
  • Oblicz oznacza: pokaż działanie, wynik i krótki wniosek.